॥ जय माता दी ॥ 🙏 क्या आपके मन में कभी अकारण भय (Fear) उत्पन्न होता है? या जीवन में संघर्ष बहुत बढ़ गए हैं? ऐसे समय में, जगत जननी माँ दुर्गा का “अयि गिरिनन्दिनि स्तोत्रम्” (Aigiri Nandini Stotram) किसी संजीवनी से कम नहीं है।
इसे ‘महिषासुरमर्दिनि स्तोत्रम्’ के नाम से भी जाना जाता है। माना जाता है कि इसकी रचना स्वयं आदि गुरु शंकराचार्य ने की थी। यह केवल एक प्रार्थना नहीं, बल्कि एक युद्ध-घोष (War Cry) है जो हमारे अंदर के डर और नकारात्मकता (Negativity) का नाश करता है।
जब आप गाते हैं “जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते”, तो इसकी गूंज से आसपास का वातावरण शुद्ध हो जाता है। चाहे नवरात्रि हो या कोई भी साधारण दिन, इस स्तोत्र का पाठ शरीर के रोम-रोम में ऊर्जा भर देता है।
इस पोस्ट में आपके लिए क्या खास है? यह स्तोत्र संस्कृत में थोड़ा कठिन हो सकता है, इसलिए हमने यहाँ उपलब्ध कराया है:
- Aigiri Nandini Lyrics in Sanskrit/Hindi: पढ़ने में आसान बड़े फॉन्ट में।
- शुद्ध उच्चारण: ताकि पाठ का पूरा फल मिले।
- स्तोत्र का महत्व: यह कैसे आपके आत्मविश्वास (Confidence) को बढ़ाता है।
आइए, माँ के इस रौद्र और ममतामयी रूप का ध्यान करें और पाठ आरम्भ करें।
Aigiri Nandini Lyrics in Sanskrit/Hindi
॥ १ ॥
अयि गिरिनन्दिनि नन्दितमेदिनि विश्वविनोदिनि नन्दिनुते ।
गिरिवरविन्ध्यशिरोऽधिनिवासिनि विष्णुविलासिनि जिष्णुनुते ॥
भगवति हे शितिकण्ठकुटुम्बिनि भूरिकुटुम्बिनि भूरिकृते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ २ ॥
सुरवरवर्षिणि दुर्धरधर्षिणि दुर्मुखमर्षिणि हर्षरते ।
त्रिभुवनपोषिणि शङ्करतोषिणि किल्बिषमोषिणि घोषरते ॥
दनुजनिरोषिणि दितिसुतरोषिणि दुर्मदशोषिणि सिन्धुसुते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ ३ ॥
अयि जगदम्ब मदम्ब कदम्ब वनप्रियवासिनि हासरते ।
शिखरि शिरोमणि तुङ्गहिमालय शृङ्गनिजालय मध्यगते ॥
मधुमधुरे मधुकैटभगञ्जिनि कैटभभञ्जिनि रासरते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ ४ ॥
अयि शतखण्ड विखण्डितरुण्ड वितुण्डितशुण्द गजाधिपते ।
रिपुगजगण्ड विदारणचण्ड पराक्रमशुण्ड मृगाधिपते ॥
निजभुजदण्ड निपातितखण्ड विपातितमुण्ड भटाधिपते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ ५ ॥
अयि रणदुर्मद शत्रुवधोदित दुर्धरनिर्जर शक्तिभृते ।
चतुरविचार धुरीणमहाशिव दूतकृत प्रमथाधिपते ॥
दुरितदुरीह दुराशयदुर्मति दानवदूत कृतान्तमते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ ६ ॥
अयि शरणागत वैरिवधुवर वीरवराभय दायकरे ।
त्रिभुवनमस्तक शुलविरोधि शिरोऽधिकृतामल शुलकरे ॥
दुमिदुमितामर धुन्दुभिनादमहोमुखरीकृत दिङ्मकरे ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ ७ ॥
अयि निजहुङ्कृति मात्रनिराकृत धूम्रविलोचन धूम्रशते ।
समरविशोषित शोणितबीज समुद्भवशोणित बीजलते ॥
शिवशिवशुम्भ निशुम्भमहाहव तर्पितभूत पिशाचरते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ ८ ॥
धनुरनुषङ्ग रणक्षणसङ्ग परिस्फुरदङ्ग नटत्कटके ।
कनकपिशङ्ग पृषत्कनिषङ्ग रसद्भटशृङ्ग हताबटुके ॥
कृतचतुरङ्ग बलक्षितिरङ्ग घटद्बहुरङ्ग रटद्बटुके ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ ९ ॥
सुरललना ततथेयि तथेयि कृताभिनयोदर नृत्यरते ।
कृत कुकुथः कुकुथो गडदादिकताल कुतूहल गानरते ॥
धुधुकुट धुक्कुट धिंधिमित ध्वनि धीर मृदङ्ग निनादरते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ १० ॥
जय जय जप्य जयेजयशब्द परस्तुति तत्परविश्वनुते ।
झणझणझिञ्झिमि झिङ्कृत नूपुरशिञ्जितमोहित भूतपते ॥
नटित नटार्ध नटी नट नायक नाटितनाट्य सुगानरते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ ११ ॥
अयि सुमनःसुमनःसुमनः सुमनःसुमनोहरकान्तियुते ।
श्रितरजनी रजनीरजनी रजनीरजनी करवक्त्रवृते ॥
सुनयनविभ्रमर भ्रमरभ्रमर भ्रमरभ्रमराधिपते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ १२ ॥
सहितमहाहव मल्लमतल्लिक मल्लितरल्लक मल्लरते ।
विरचितवल्लिक पल्लिकमल्लिक झिल्लिकभिल्लिक वर्गवृते ॥
शितकृतफुल्ल समुल्लसितारुण तल्लजपल्लव सल्ललिते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ १३ ॥
अविरलगण्ड गलन्मदमेदुर मत्तमतङ्ग जराजपते ।
त्रिभुवनभूषण भूतकलानिधि रूपपयोनिधि राजसुते ॥
अयि सुदतीजन लालसमानस मोहन मन्मथराजसुते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ १४ ॥
कमलदलामल कोमलकान्ति कलाकलितामल भाललते ।
सकलविलास कलानिलयक्रम केलिचलत्कल हंसकुले ॥
अलिकुलसङ्कुल कुवलयमण्डल मौलिमिलद्बकुलालिकुले ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ १५ ॥
करमुरलीरव वीजितकूजित लज्जितकोकिल मञ्जुमते ।
मिलितपुलिन्द मनोहरगुञ्जित रञ्जितशैल निकुञ्जगते ॥
निजगणभूत महाशबरीगण सद्गुणसम्भृत केलितले ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ १६ ॥
कटितटपीत दुकूलविचित्र मयुखतिरस्कृत चन्द्ररुचे ।
प्रणतसुरासुर मौलिमणिस्फुर दंशुलसन्नख चन्द्ररुचे ॥
जितकनकाचल मौलिमदोर्जित निर्भरकुञ्जर कुम्भकुचे ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ १७ ॥
विजितसहस्रकरैक सहस्रकरैक सहस्रकरैकनुते ।
कृतसुरतारक सङ्गरतारक सङ्गरतारक सूनुसुते ॥
सुरथसमाधि समानसमाधि समाधिसमाधि सुजातरते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ १८ ॥
पदकमलं करुणानिलये वरिवस्यति योऽनुदिनं सुशिवे ।
अयि कमले कमलानिलये कमलानिलयः स कथं न भवेत् ॥
तव पदमेव परम्पदमित्यनुशीलयतो मम किं न शिवे ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ १९ ॥
कनकलसत्कलसिन्धुजलैरनुषिञ्चति तेगुणरङ्गभुवम् ।
भजति स किं न शचीकुचकुम्भतटीपरिरम्भसुखानुभवम् ॥
तव चरणं शरणं करवाणि नतामरवाणि निवासि शिवम् ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ २० ॥
तव विमलेन्दुकुलं वदनेन्दुमलं सकलं ननु कूलयते ।
किमु पुरुहूतपुरीन्दु मुखी सुमुखीभिरसौ विमुखीक्रियते ॥
मम तु मतं शिवनामधने भवती कृपया किमुत क्रियते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
॥ २१ ॥
अयि मयि दीन दयालुतया कृपयैव त्वया भवितव्यमुमे ।
अयि जगतो जननी कृपयासि यथासि तथानुमितासिरते ॥
यदुचितमत्र भवत्युररीकुरुतादुरुतापमपाकुरुते ।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥
आरती के लिए: “स्तोत्र के पाठ के बाद, माँ की प्रसन्नता के लिए जय अम्बे गौरी आरती (Jai Ambe Gauri Aarti) अवश्य गाएं।”
Aigiri Nandini Lyrics in English
1
Ayi girinandini nanditamedini vishvavinodini nandinute
Girivaravindhya shiro’dhinivaasini vishnu vilaasini jishnunute
Bhagavati he shitikanttha kutumbini bhoori kutumbini bhoorikrite
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
2
Suravaravarshini durdharadharshini durmukhamarshini harsharate
Tribhuvanaposhini shankaratoshini kilbishamoshini ghosharate
Danujaniroshini ditisutaroshini durmadasoshini sindhusute
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
3
Ayi jagadamba madamba kadamba vanapriyavaasini haasarate
Shikhari shiromani tungahimaalaya shringanijaalaya madhyagate
Madhumadhure madhukaitabhaganjini kaitabhabhanjini raasarate
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
4
Ayi shatakhanda vikhanditarunda vitunditashunda gajaadhipate
Ripugajaganda vidaaranachanda paraakramashunda mrigadhipate
Nijabhujadanda nipaatitakhanda vipaattitamunda bhataadhipate
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
5
Ayi ranadurmada shatruvadhodita durdhara nirjara shaktibhrite
Chaturavichara dhureenamahaashiva dootakrita pramathaadhipate
Duritadureeha durashaya durmati daanavadoota kritaantamate
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
6
Ayi sharanagata vairivadhubara veeravaraabhaya daayakare
Tribhuvanamastaka shoola virodhi shiro’dhikritaamala shoolakare
Dumidumitaamara dhundubhinaadam aho mukhareekrita dingmakare
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
7
Ayi nijahumkriti maatraniraakrita dhoomravilochana dhoomrashate
Samaravishoshita shonitabeeja samudbhava shonita beejalate
Shiva shiva shumbha nishumbha mahaahava tarpita bhoota pishaacharate
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
8
Dhanuranushanga ranakshanasanga parisphuradanga natatkatake
Kanakapishanga prishatkanishanga rasadbhatashringa hataabatuke
Kritachaturanga balakshitiranga ghatadbaha ranga ratadbhatuke
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
9
Suralalanaa tatatheyi tatheyi kritaabhinayodara nrityarate
Krita kukutha kukutho gadadaadikataala kutoohala gaanarate
Dhudhukuta dhukkuta dhimdhimita dhwani dheera mridanga ninaadarate
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
10
Jaya jaya japya jaye jaya shabda parastuti tatparavishvanute
Jhanajhanajhinjhimi jhinkrita noopura shinjitamohita bhootapate
Natita nataardha natee nata naayaka naatita naatya sugaanarate
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
11
Ayi sumanah sumanah sumanah sumanah sumanohara kaantiyute
Shritarajanee rajanee rajanee rajanee rajanee karavaktravrite
Sunayanavibhramara bhramara bhramara bhramara bhramaraadhipate
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
12
Sahita mahaahava mallamatallika mallitarallaka mallarate
Virachitavallika pallikamallika jhillikabhillika vargavrite
Shitakrita phulla samullasitaaruna tallajapallava sallalite
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
13
Aviralaganda galanmada medura mattamatanga jaraajapate
Tribhuvanabhooshana bhootakalaanidhi roopapayonidhi raajasure
Ayi sudatijana laalasa maanasamohana manmatharaajasure
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
14
Kamala dalaamala komalakaanti kalaakalitaamala bhaalalate
Sakala vilaasa kalaanilayakrama kelichalatkala hansakule
Alikulasankula kuvalayamandala maulimiladbakaulaalikule
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
15
Karamuraleerava veejitakoojita lajjitakokila manjulate
Militapulinda manoharagunjita ranjitashaila nikunjagate
Nijaganabhoota mahaashabareegana sadgunasambhrita kelitale
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
16
Katitatapeeta dukoolavichitra mayukhatiraskrita chandraruche
Pranatasuraasura maulimani sphura danshulasannakha chandraruche
Jitakanakaachala maulimadojjita nirbharakunjara kumbhakuche
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
17
Vijitasahasrakarai sahasrakarai sahasrakarai kanute
Kritasurataaraka sangarataaraka sangarataaraka soonusute
Surathasamaadhi samaanasamaadhi samaadhisamaadhi sujaatarate
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
18
Padakamalam karunaanilaye varivasyati yo’nudinam sushive
Ayi kamale kamalaanilaye kamalaanilayah sa katham na bhavet
Tava padameva param padamityanushilayato mama kim na shive
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
19
Kanakalasatkalasindhu jalairanushinchati te gunaranga bhuvam
Bhajati sa kim na shacheekuchakumbha tateeparirambha sukhaanubhavem
Tava charanam sharanam karavaani nataamaravaani nivaasi shivam
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
20
Tava vimalendukulam vadanendumalam sakalam nanu koolayate
Kimu puruhoota pureendu mukhee sumukheebhirasaavimukheekriyate
Mama tu matam shivanaamadhane bhavati kripayaa kimuta kriyate
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
21
Ayi mayi deena dayaalu tayaa kripayaiva tvayaa bhavitavyam ume
Ayi jagato jananee kripayaa asi yathaasi tathaanumitaasirate
Yaduchitam atra bhavatyurareekurutaadurutaapamapaakurute
Jai jai he mahishasuramardini ramyakapardini shailasute
पाठ करने के लाभ
- शत्रु नाश: यदि आप शत्रुओं (Enemies) या कोर्ट-कचहरी के मामलों से परेशान हैं, तो इस स्तोत्र की 21वीं कड़ी का विशेष पाठ करें।
- आत्मविश्वास: इसकी लय (Rhythm) इतनी प्रभावशाली है कि यह डिप्रेशन और तनाव को दूर कर मन में जोश भर देती है।
- ग्रह शांति: माँ दुर्गा ‘दुर्गति नाशिनी’ हैं, इनका पाठ राहू-केतु जैसे क्रूर ग्रहों के प्रभाव को कम करता है।
भावार्थ और रहस्य
यह स्तोत्र केवल शब्दों का समूह नहीं है, बल्कि इसमें माँ दुर्गा के सौंदर्य और युद्ध कौशल का अद्भुत संगम है। आदि गुरु शंकराचार्य ने इसमें माँ को एक योद्धा (Warrior) और एक स्नेहमयी माँ, दोनों रूपों में नमन किया है।
आइए, इसके कुछ प्रमुख शब्दों और भावों को समझें:
- अयि गिरिनन्दिनि (Aigiri Nandini): ‘गिरि’ का अर्थ है पर्वत और ‘नन्दिनि’ का अर्थ है पुत्री। यानी, “हे पर्वतराज हिमालय की पुत्री!”
- महिषासुरमर्दिनि (Mahishasura Mardini): ‘महिषासुर’ एक राक्षस था और ‘मर्दिनि’ का अर्थ है संहार करने वाली। यानी, “हे महिषासुर नामक राक्षस का वध करने वाली माँ!”
- विश्वविनोदिनि (Vishwa Vinodini): जो पूरे विश्व को आनंदित करती हैं और जिनके चेहरे पर हमेशा मुस्कान रहती है।
- शैलसुते (Shaila Sute): ‘शैल’ यानी पत्थर/पर्वत, ‘सुते’ यानी बेटी। माँ पार्वती (शैलपुत्री) को बार-बार नमन किया गया है।
निष्कर्ष (Conclusion)
“अयि गिरिनन्दिनि” का पाठ हमें सिखाता है कि शक्ति केवल संहार के लिए नहीं, बल्कि रक्षा और सृजन के लिए भी होती है। जब हम इसे गाते हैं, तो हमें महसूस होता है कि माँ हमारे साथ खड़ी हैं और हमें हर मुश्किल से लड़ने की ताकत दे रही हैं।

